اين عامل جديد همان چيزى است كه نشاط و رغبت تركيبى را وارد ذات كلّى ما مىنمايد تا از مناقشه جلوگيرى كند و حكم نهايى خود را صادر كند ، حكمى كه جز آن را هيچ ارزشى نيست و تمام نتايج اخلاقى در راستاى آن است . حقيقت مطلب اين است كه ذات غير قابل قسمت ما ، همان است كه در اين لحظهء قاطع ، يك جا ثابت و برقرار است ، و همان است كه حكم نهايى را براساس ارزش اين يا آن هدف صادر مىكند و همان است كه به خاطر دفاع‌كنندگىاش بر ديگرى رجحان دارد . نسبت به طرف ضعيف‌تر از موارد نادرى نيست كه اسلحه‌اى در خلال ردّوبدل شدن به لطف نيكى كه داور ما در نهايت ابراز مىدارد ، گوى سبقت را بربايد . و در اين صورت ، پس اين ذات برتر همواره بر ملكات و قواى خويش تأثيرگذار است و موقعيّتش نسبت به آنها هم‌چون موقعيّت رانندهء قطار در پشت موتور آن است كه اين توانايى را دارد كه هر لحظه قطار را نگه دارد يا سرعت و يا جهتش را تغيير دهد . و هم‌چنين مىتوانيم اختيار خودمان را به بالاترين حد از تنوع كه مايليم توجيه كنيم ، بدون اين‌كه قوانين ظاهرى يا باطنى طبيعت را بشكنيم ، بلكه با كمك اين قوانين منظور خودمان را عملى سازيم . به‌طور مثال ، مىتوانيم نيروى تخيّلمان را وادار كنيم تا به صورت روشن‌تر و دقيق‌ترى موضوع عملى را كه عادت يا غريزه در اختيار او نهاده ، به صورت خطوط درشت مختلطى براى ما ترسيم كند ، و ما مىتوانيم به عمق آگاهىهايمان نزديك شويم ؛ كه آن چه در گذشته ، به‌جاماندهء پشت سر او قرار دارد ، و مىتوانيم توجّه خودمان را در آن متمركز كنيم و اسباب و علل آن را فراهم آوريم ، و اگر نتوانيم براى آن ارزش‌هاى درونى شايسته‌اى را كشف كنيم ، ارزش‌هاى شخصى صرف ديگرى را برايش تدارك ببينيم . و با همهء توانمان پافشارى خواهيم كرد ، به‌گونه‌اى كه ارادهء خويش را از مجراى كنونى خارج كنيم تا راه جديدى برگزيند . و آن نيز - اگر بخواهيم « 1 » - حتمى است ، ولى به شرط آنكه تعيين شده باشد ، نه تعيين‌كننده ،

--> ( 1 ) - و مىگويم : اگر ما اراده كنيم . . . زيرا كه واقع مطلب اين است كه ملكات ديگرى كه مسخّر انسانند ، مطلقا چنين نيست كه تنها ارادهء آنها را به ذات خود محدود و مشخّص كرده باشد ، بلكه تمام نقش اراده آن است كه زمينهء ارتباط آن ملكات را آسان مىكند و فرصت بيشترى براى آنها فراهم مىكند تا خودنمايى كنند . و علىرغم همه اين‌ها من مىتوانم بگويم : آرى ولى -